> ## Documentation Index
> Fetch the complete documentation index at: https://docs.t3gemstone.org/llms.txt
> Use this file to discover all available pages before exploring further.

# Bileşenler

> İşletim Sistemindeki Bileşenler

<Note>
  Gemstone kartınızı aldığınız ve sisteminizi ilk kez başlattığınızda, karşınıza çıkan bu yeni dünya size biraz yabancı
  gelebilir. Bu rehber, Linux ve Ubuntu dünyasına ilk adım atan kullanıcıların T3 Gemstone OS'i etkin bir şekilde
  kullanabilmeleri için tasarlanmıştır. Orta-ileri seviye Linux bilgisine sahip kullanıcılar bu bölümü atlayabilir.
</Note>

## 1. Linux Felsefesi

### 1.1. Açık Kaynak Yaklaşımı

T3 Gemstone OS, açık kaynak yazılım felsefesine dayanan Debian/Ubuntu'nun üzerine inşa edilmiştir. Bu, sistem üzerinde
tam kontrol sahibi olduğunuz, kaynak kodlara erişebileceğiniz ve sisteminizi ihtiyaçlarınıza göre özelleştirebileceğiniz
anlamına gelir.

### 1.2. "Her Şey Bir Dosyadır" Prensibi

Linux dünyasında en temel kavramlardan biri **everything is a file (her şey bir dosyadır)** prensibidir. Bu, donanım
bileşenlerinden süreçlere kadar her şeyin dosya sistemi üzerinden erişilebilir olduğu anlamına gelir. Gemstone
kartınızdaki I2C, SPI, UART ve GPIO gibi donanım bileşenleri de bu felsefe çerçevesinde dosya olarak
temsil edilir.

### 1.3. Modüler Yapı

Linux sistemler modüler bir yapıya sahiptir. Her bileşen belirli bir görevi yerine getirir ve diğer bileşenlerle
standart arayüzler üzerinden iletişim kurar. Bu yaklaşım, Gemstone kartınızda farklı uygulamaları ve servisleri
bağımsız olarak çalıştırabilmenizi sağlar. Örneğin Desktop imajındaki dosya yöneticisini beğenmediyseniz bunu kolayca
alternatif dosya yöneticilerinden biriyle değiştirebilirsiniz. Kullanıcıya sunduğu bu özgürlük Linux işletim
sistemlerini rakiplerinden farklı kılar.

## 2. Linux Temelleri

### 2.1. Boot Süreci

Gemstone kartınız açıldığında, sistem belirli bir sırayla başlar. İlk olarak bootloader devreye girer, ardından Linux
kernel yüklenir ve son olarak da systemd init sistemi çalışmaya başlar. Bu süreç boyunca sistem, donanımınızı tanır,
gerekli sürücüleri yükler ve sistem servislerini başlatır.

### 2.2. Kernel Space ve User Space Ayrımı

Linux işletim sistemi, güvenlik ve kararlılık için **Kernel Space** (çekirdek alanı) ve **User Space** (kullanıcı
alanı) olarak iki ana bölüme ayrılır. Bu ayrım, donanım kaynaklarına erişimi kontrol ederek sistemin güvenliğini sağlar.

#### 2.2.1. Kernel Space

Kernel space, işletim sisteminin kalbinin attığı yerdir. Bu alan, doğrudan donanım kaynaklarına erişim sağlar ve
sistemin temel işlevlerini yönetir. Örneğin, bir USB aygıtını bilgisayara taktığınızda, kernel space'de çalışan ilgili
sürücü bu aygıtı tanır ve kullanıma hazır hale getirir. Benzer şekilde, bilgisayarınızın belleğini yöneten, dosya
sistemine erişimi düzenleyen ve ağ trafiğini kontrol eden tüm işlemler kernel space'de gerçekleşir. Bu alanda çalışan
kodlar yüksek yetkilere sahiptir ve bir hatanın tüm sistemi çökertme riski vardır. Bu nedenle kernel space'e erişim sıkı
bir şekilde kontrol edilir.

#### 2.2.2. User Space

User space ise kullanıcıların doğrudan etkileşimde bulunduğu alandır. Örneğin, T3 Gemstone OS'de bir terminal açıp komut
yazdığınızda veya bir web tarayıcı kullandığınızda, bu uygulamalar user space'de çalışır. User space'deki programlar
donanıma doğrudan erişemezler; bunun yerine kernel'e sistem çağrıları (system calls) göndererek işlemlerini
gerçekleştirirler. Örneğin, bir metin dosyasını okumak isteyen bir program, kernel'in dosya sistemine erişim sağlaması
için bir istekte bulunur. Bu sayede user space'deki bir uygulamanın hatası, sistemin geri kalanını etkilemez ve sadece o
uygulamanın çökmesine neden olur.

#### 2.2.3. Örnek Senaryo: Bir Dosyayı Açma İşlemi

1. **User Space:** `cat /etc/gemstone/config.txt` komutu çalışır.
2. **Kernel Space:**
   * Komut, **sistem çağrısı (`open()` syscall)** yapar.
   * Kernel, dosyanın izinlerini kontrol eder (`chmod` & `chown` kurallarına bakar).
   * Eğer yetki varsa, **diske erişir** ve veriyi okur.
3. **User Space:** Kernel, okunan veriyi terminale gönderir.

### 2.3. Süreç (Process) Yapısı

Her çalışan program bir süreç (process) olarak adlandırılır. Linux'te bu süreçler hiyerarşik bir yapıda
organize edilir ve her birinin kendine özgü kimlik numarası (**PID**) ve ebeveyn kimlik numarası (**PPID**) bulunur.
İlk başlayan süreç diğer tüm süreçlerin ebeveyni olan `/sbin/init` programı yani T3 Gemstone OS'te `systemd` sürecidir.

### 2.4. Dosya Sistemi Hiyerarşisi

Linux'te dosya sistemi (rootfs), Unix standardına uygun olarak organize edilmiştir. Kök dizin (`/`) sistemin en üst
noktasıdır ve tüm diğer dizinler buradan dallanır.

* `/bin` ve `/usr/bin` dizinleri temel programları barındırır. Günlük olarak kullanacağınız `ls`, `cp`, `mv` gibi
  komutlar burada bulunur.

* `/etc` dizini sistem yapılandırma dosyalarının ana merkezidir. Ağ ayarları, servis yapılandırmaları ve sistem çapında
  ayarlar bu dizin altında saklanır.

* `/home` dizini kullanıcı klasörlerini içerir. Kişisel dosyalarınız ve ayarlarınız burada bulunur.

* `/var` dizini değişken veri dosyalarını saklar. Log dosyaları, veri tabanları ve süreçler tarafından oluşturulan geçici
  dosyalar bu dizinde yer alır.

* `/dev` dizini cihaz dosyalarını içerir. Gemstone kartınızdaki I2C, SPI, UART, GPIO ve diğer donanım bileşenleri
  bu dizin altında dosya olarak temsil edilir.

* `/sys` dizini kernel tarafından sağlanan sistem bilgilerini sunar. Donanım durumu, sürücü parametreleri ve sistem
  istatistikleri burada bulunur.

* `/proc` dizini çalışan süreçler ve kernel hakkında bilgi sağlar. Bu sanal dosya sistemi, sistem durumunu gerçek
  zamanlı olarak izlemenizi sağlar.

### 2.5. Kullanıcı Yetkileri

Linux dünyasında iki temel kullanıcı kategorisi bulunur: root kullanıcısı ve normal kullanıcılar.

#### 2.5.1. Root Kullanıcısı

Root kullanıcısını, bir şirketin genel müdürü olarak düşünebilirsiniz. Tıpkı bir genel müdürün şirketteki tüm
departmanlara erişimi olduğu gibi, root kullanıcısı da sistem üzerinde sınırsız yetkiye sahiptir.

Root kullanıcısı sistemdeki her dosyayı okuyabilir, yazabilir ve silebilir. Herhangi bir programı çalıştırabilir, sistem
ayarlarını değiştirebilir ve hatta tüm sistemi formatlamak da dahil olmak üzere geri döndürülemez değişiklikler
yapabilir. Root kullanıcısı, "büyük güçle birlikte büyük sorumluluk gelir" ilkesini mükemmel şekilde örnekler.

#### 2.5.2. Normal Kullanıcılar

Normal kullanıcılar ise sistemin belirli alanlarında faaliyet gösteren departman çalışanları gibidir. Kendi `home`
dizinlerinde tam yetkiye sahip olmalarına rağmen, sistem dosyalarını değiştiremez, kritik servisleri
durdurup başlatamazlar veya sistem çapında ayarlar yapamazlar. Bu kısıtlama, sistemi hem güvenli hem de stabil tutar.

Gemstone kartınızda normal kullanıcı olarak çalışırken, kendi projelerinizi geliştirebilir, kişisel dosyalarınızı
yönetebilir ve çoğu programı çalıştırabilirsiniz. Ancak yeni yazılım yükleme, sistem servislerini yönetme veya sistem
yapılandırma dosyalarını değiştirme gibi işlemler için ek yetkiye ihtiyacınız olacaktır.

#### 2.5.3. Sudo ile Root Yetkisi Kazanma

**Sudo (superuser do)** komutu, normal kullanıcıların belirli komutları root yetkisi ile çalıştırmasını sağlayan güvenli
bir köprü görevi görür. Bunu, bir çalışanın belirli durumlar için genel müdürden imzalı bir yetki belgesi alması gibi
düşünebilirsiniz.

Sudo'nun en büyük avantajı, sürekli root kullanıcısı olarak çalışmanın risklerini ortadan kaldırmasıdır. Root olarak
çalışırken yaptığınız her hata, sistem için potansiyel bir tehdit oluşturur. Sudo ile sadece gerekli olduğu anlarda
yetki yükseltme yaparak, hem güvenliği hem de sistem bütünlüğünü korursunuz.

## 3. Terminal Kullanımı

Terminal, Linux sistemlerinin kalbidir. Grafiksel arayüzde yapabileceğiniz hemen her işlemi terminal üzerinden daha
hızlı ve verimli şekilde gerçekleştirebilirsiniz. Bu bölümde Linux terminalini aktif bir şekilde kullanabilmek için
bilmeniz gereken ana komutlara yer verilmiştir. Bu buz dağının görünen kısmıdır. Yaşadığınız sorunları araştırdıkça
her geçen gün yeni komutlar ve yöntemler öğrenmeye başlayacaksınız. Tekrar eden işleri
"Nasıl daha efektik şekilde yapabilirim?" sorusunu sorup terminal komutlarıyla otomatize etmeye başlayınca
**Power User (Usta Kullanıcı)** olarak adlandırılan seviyeye erişeceksiniz.

Komutlarda `< >` karakterleri içinde gösterilenler dummy (örnek) girdiler olup ihtiyaca göre gerçek girdilerle
değiştirilmelidir.

```bash theme={"system"}
touch <dosya_adi> # dummy
touch file.txt    # gerçek ('<' ve '>' karakterleri dahil edilmemelidir!)
```

### 3.1. man Sayfaları ile Yardım Alma

Linux'un en güçlü özelliklerinden biri, kapsamlı dokümantasyon sistemidir. Her komut için detaylı açıklama almak
istediğinizde **man (manual)** komutunu kullanabilirsiniz:

```bash theme={"system"}
man ls # ls komutunun kullanımını açıklar
man cp # cp komutunun kullanımını açıklar
```

man sayfalarında gezinmek için yukarı/aşağı ok tuşlarını kullanabilir, çıkmak için `q` tuşuna basabilirsiniz.

### 3.2. APT ile Paket Yönetimi

T3 Gemstone OS, Debian/Ubuntu tabanlı olduğu için **APT (Advanced Package Tool)** paket yöneticisini kullanır.
Yeni yazılım kurmanız veya mevcut yazılımları güncellemeniz gerektiğinde APT aracını kullanabilirsiniz:

```bash theme={"system"}
sudo apt update                # Paket listesini günceller
sudo apt upgrade               # Kurulu paketleri günceller, öncesinde update yapılmalıdır
sudo apt install <paket_adi>   # Yeni paket kurar
sudo apt remove <paket_adi>    # Paketi kaldırır
sudo apt search <arama_terimi> # Paket arar
```

### 3.3. Dosya Operasyonları

Dosya ve dizinlerle çalışmak için temel komutlar:

```bash theme={"system"}
ls -la                     # Dizin içeriğini detaylı listeler
cd </path/to/dir>          # Dizin değiştirir
mkdir <yeni_dizin>         # Yeni dizin oluşturur
cp <kaynak_dosya> <hedef_dosya>        # Dosyayı kaynaktan hedefe kopyalar
mv <eski_isim> <yeni_isim> # Dosyayı taşır/yeniden adlandırır
rm <dosya_adi>                 # Dosyayı siler
```

### 3.4. chown ile Dosya ve Dizin Sahipliğini Değiştirme

Linux'te her dosya ve dizinin bir sahibi (owner) ve bir grubu (group) vardır. **chown (change owner)** komutu, dosya veya
dizinlerin sahibini ve/veya grubunu değiştirmek için kullanılır. Bu, özellikle birden fazla kullanıcının bulunduğu
sistemlerde veya belirli dosyaların erişim kontrolü için önemlidir.

```bash theme={"system"}
chown <kullanici_adi>:<grup_adi> <dosya_veya_dizin_adi> # Tek bir dosya ya da dizinin sahipliğini değiştirme
chown -R <kullanici_adi>:<grup_adi> <dizin_adi>         # Dizin altındaki tüm dosya ve alt dizinlerin sahipliğini değiştirme
```

<Warning>
  * Sistem dosyalarının ya da farklı kullanıcıya ait dosyaların sahipliğini değiştirmek için root yetkisi gerekir.
  * Sistem dosyalarının sahipliğini değiştirirken dikkatli olun, bazı uygulamaların çalışmamasına neden olabilir.
</Warning>

<Note>
  Kullanıcıları gruplara atayarak dosya paylaşımını kolaylaştırabilirsiniz. Örneğin `dialout` grubuna dahil olan
  kullanıcılar seri portlara root yetkisi olmadan erişebilir.

  ```bash theme={"system"}
  sudo usermod -aG dialout <kullanici_adi>
  ```
</Note>

### 3.5. chmod ile Dosya ve Dizin İzinlerini Yönetme

Linux'te her dosya ve dizinin belirli izinleri (permissions) vardır. Bu izinler, dosyalarınızı kimlerin okuyabileceğini,
düzenleyebileceğini veya çalıştırabileceğini belirler. **chmod (change mode)** komutu, bu izinleri değiştirmek için
kullanılır.

Linux'te üç tür izin vardır:

* **Okuma (r - read)**: Dosyanın içeriğini görüntüleme izni.
* **Yazma (w - write)**: Dosyayı değiştirme veya silme izni.
* **Çalıştırma (x - execute)**: Dosyayı bir program olarak çalıştırma izni (scriptler veya uygulamalar için).

Bu izinler, üç farklı kullanıcı grubuna atanır:

* **Sahip (Owner)**: Dosyanın sahibi olan kullanıcı.
* **Grup (Group)**: Dosyanın ait olduğu grup.
* **Diğerleri (Others)**: Diğer tüm kullanıcılar.

Dizinler için de benzer kurallar geçerlidir, ancak **çalıştırma (x) izni**, dizine `cd` ile girebilme anlamına gelir.

chmod komutunu iki farklı şekilde kullanabilirsiniz: sembolik (harflerle) ve sayısal (rakamlarla).

#### 3.5.1. Sembolik Yöntem

İzin eklemek veya kaldırmak için `+` ve `-` işaretlerini, kullanıcı gruplarını belirtmek için aşağıdaki sembolleri
kullanabilirsiniz:

* `u`: Sahip
* `g`: Grup
* `o`: Diğerleri
* `a`: Hepsi

```bash theme={"system"}
chmod +x <dosya_adi>  # Tüm kullanıcılara dosyayı çalıştırma izni ekler
chmod u+w <dosya_adi> # Sadece dosya sahibine yazma izni ekler
```

#### 3.5.2. Sayısal Yöntem

Her izin, ikilik sistemdeki sayı karşılığı ile temsil edilir:

* `4`: Okuma (r)
* `2`: Yazma (w)
* `1`: Çalıştırma (x)

Bu sayıları toplayarak izinleri belirleyebilirsiniz. Örneğin `chmod 755 script.sh` komutu aşağıdaki anlama gelir:

* `7`: 4 + 2 + 1 = `rwx` (sahip)
* `5`: 4 + 1 = `r-x` (grup)
* `5`: 4 + 1 = `r-x` (diğerleri)

<Warning>
  - `chmod 777` **kullanmayın!**

    Bu, dosyayı **herkese açık** (`rwxrwxrwx`) hale getirir ve güvenlik riski oluşturur.
  - Sistem dosyalarının izinlerini değiştirirken dikkatli olun, bazı uygulamaların çalışmamasına neden olabilir.
</Warning>

### 3.6. nano Metin Editörü

**nano**, yeni başlayanlar için ideal bir terminal metin editörüdür. Basit ve sezgisel arayüzü sayesinde yapılandırma dosyalarını
terminalden ayrılmadan düzenleyebilirsiniz:

```bash theme={"system"}
nano <dosya_adi> # Dosyayı düzenler
```

nano arayüzünün alt panelinde yaygın kullanılan klavye kısayolları yer almaktadır.
Burada `^` ön eki `Ctrl` tuşunu, `M` ön eki ise `Alt` tuşunu temsil eder.
Örneğin dosyayı kaydetmek için `^O` (`Ctrl+O`), çıkmak için `^X` (`Ctrl+X`), kopyalamak için `M-6` (`Alt+6`)
kısayollarını kullanabilirsiniz.

### 3.7. Pipe ve Çıktı Yönlendirme

Linux'un en güçlü özelliklerinden biri, komutları birbirine bağlayabilme yeteneğidir. Pipe (`|`) işareti bir komutun
çıktısını diğer komutun girdisi olarak kullanmanızı sağlar:

```bash theme={"system"}
ls -la | grep -i ".txt" # Sadece .txt uzantılı dosyaları listeler
sudo dmesg | tail -20   # Son 20 kernel mesajını gösterir
```

Çıktı yönlendirme ile komut sonuçlarını dosyalara kaydedebilirsiniz ve komutlara girdi olarak dosyaları verebilirsiniz:

```bash theme={"system"}
ls -la > dosya_listesi.txt # Çıktıyı dosyaya kaydeder (dosyadaki mevcut veriler kaybolur)
cat < dosya_listesi.txt    # Programa girdi olarak dosyayı verir
echo "test" >> log.txt     # Çıktıyı dosyanın sonuna ekler (dosyadaki mevcut veriler saklanır)
```

<Warning>
  `<` ve `>` karakterleri yönlendirme için kullanılmıştır, dummy değildir.
</Warning>

### 3.8. htop ile Süreç Yönetimi

**htop**, sistem kaynaklarını ve çalışan süreçleri görsel olarak izlemenizi sağlar:

```bash theme={"system"}
htop
```

htop içinde süreçleri sonlandırmak için `F9` tuşunu, arama yapmak için `F3` tuşunu, filtrelemek için `F4` tuşunu
kullanabilirsiniz. Örneğin `F4` ile filtrelemeyi başlatıp "htop" yazıp `F9` tuşuna basıp `15 SIGTERM` sinyalini `Enter`
ile seçerseniz "htop" sürecine yani kullanmakta olduğunuz programa kapatma sinyali gönderirsiniz ve program sonlandırılır.

### 3.9. nmtui ile Ağ Yönetimi

Gemstone kartınızın ağ bağlantısını yönetmek için nmtui programını kullanabilirsiniz:

```bash theme={"system"}
nmtui
```

Bu araç sayesinde Wi-Fi ağlarına bağlanabilir, ethernet IP ayarlarını yapabilir ve ağ profillerini yönetebilirsiniz.
Basit ve sezgisel arayüzüyle ağ bağlantısı yönetimini kolaylaştırır ve ağ ayarlarını profillere kaydederek kalıcı hale
getirir.

### 3.10. Sisteme Bağlı Harici Donanımları Öğrenme

```bash theme={"system"}
lsusb # Bağlı USB cihazlarını listeler
lspci # Bağlı PCI cihazlarını listeler
```

### 3.11. Donanım Sürücülerinin Yönetimi

Linux'te sürücüler genellikle kernel modülleri olarak implemente edilir. Gemstone kartınızdaki özel donanım
bileşenleri için sürücüler sistem açılışında kernel'e otomatik olarak yüklenir.

```bash theme={"system"}
lsmod                 # Yüklü kernel modüllerini listeler
modinfo <modul_ismi>  # Modül hakkında bilgi verir
modprobe <modul_ismi> # Modülü kernel'e yükler
rmmod <modul_ismi>    # Modülü kernel'den kaldırır
```

### 3.12. Güvenlik Duvarı Yönetimi

```bash theme={"system"}
sudo ufw status   # Güvenlik duvarı durumunu gösterir
sudo ufw enable   # Güvenlik duvarını etkinleştirir
sudo ufw allow 22 # SSH portunu açar
sudo ufw allow 80 # HTTP portunu açar
```

### 3.13. Kullanıcı Yönetimi

```bash theme={"system"}
sudo adduser <kullanici_adi>          # Yeni kullanıcı ekler
sudo usermod -aG sudo <kullanici_adi> # Kullanıcıyı sudo grubuna ekler
sudo passwd <kullanici_adi>           # Kullanıcı parolasını değiştirir
sudo deluser <kullanici_adi>          # Kullanıcıyı siler
```

### 3.14. Systemd ve Servis Yönetimi

Systemd, T3 Gemstone OS'de varsayılan init sistemidir. Sistem başlangıcını yönetir, servisleri kontrol eder ve sistem
durumunu izler.

Aşağıdaki örnekler nginx isimli servis üzerinden anlatılmıştır. nginx yerine yapılandırmak
istediğiniz servisin ismini kullanınız. Servisin ismini bilmiyorsanız `systemctl list-units` komutundan öğrenebilirsiniz.

#### 3.14.1. Servis Durumunu Kontrol Etme

```bash theme={"system"}
systemctl status          # Tüm servislerin durumunu gösterir
systemctl status nginx    # Nginx servisinin durumunu gösterir
systemctl is-active nginx # Servisin aktif olup olmadığını kontrol eder
```

#### 3.14.2. Servis Başlatma ve Durdurma

```bash theme={"system"}
sudo systemctl start nginx   # Nginx servisini başlatır
sudo systemctl stop nginx    # Nginx servisini durdurur
sudo systemctl restart nginx # Nginx servisini yeniden başlatır
sudo systemctl reload nginx  # Nginx yapılandırmasını yeniden yükler
```

#### 3.14.3. Otomatik Başlatma Ayarları

```bash theme={"system"}
sudo systemctl enable nginx  # Nginx'i otomatik başlatmaya alır
sudo systemctl disable nginx # Nginx'i otomatik başlatmadan çıkarır
```

#### 3.14.4. Özel Servis Oluşturma

Kendi uygulamanız için systemd servis dosyası oluşturmak istediğinizde, `/etc/systemd/system/` dizininde `.service`
uzantılı dosya oluşturabilirsiniz.

```bash theme={"system"}
sudo nano /etc/systemd/system/backup-ssd.service # backup-ssd.service isimli servis dosyasını oluştur
sudo systemctl daemon-reload                     # Systemctl servis listesini yenile
sudo systemctl enable --now backup-ssd           # Servisi otomatik başlatmaya al ve hemen başlat
```

### 3.15. Hata Teşhisi

#### 3.15.1. dmesg ile Kernel Mesajları

Sistem seviyesinde donanımsal ya da yazılımsal problemler yaşadığınızda ilk kontrol etmeniz gereken
**dmesg (diagnostic messsages)** komutunun çıktısı yani kernel mesajlarıdır:

```bash theme={"system"}
sudo dmesg | tail -50      # Son 50 kernel mesajını gösterir
sudo dmesg | grep -i error # Hata mesajlarını arar
sudo dmesg | grep -i usb   # USB ile ilgili mesajları bulu:
```

Örneğin ağ kartınız normalde sorunsuz çalışıyorken kernel sürümünü güncelledikten sonra çalışmamaya başladıysa dmesg
çıktısında muhtemelen ağ kartının sürücüsünün bastığı hata mesajları yer alacaktır.

Kernel mesajlarını gerçek zamanlı olarak izlemek için:

```bash theme={"system"}
sudo dmesg -w # Yeni kernel mesajlarını canlı olarak izler
```

#### 3.15.2. journalctl ile Sistem Logları

**journalctl**, systemd'nin log yönetim aracıdır ve sistem genelindeki tüm logları merkezi bir yerden görüntülemenizi sağlar:

```bash theme={"system"}
journalctl -f                      # Logları canlı olarak takip eder
journalctl -r                      # Logları yeniden eskiye sıralı gösterir
journalctl -r -u nginx             # Nginx servisinin loglarını gösterir
journalctl -r --since "1 hour ago" # Son bir saatteki logları gösterir
journalctl -r --until "2025-07-18" # Belirli tarihe kadar olan logları gösterir
journalctl -r -p err               # Sadece hata seviyesindeki logları gösterir
```

#### 3.15.3. Yaygın Hataların Teşhisi

Disk kullanımını kontrol etmek için:

```bash theme={"system"}
df -h          # Disk kullanımını gösterir
sudo du -sh /* # Kök dizin altındaki dizinlerin boyutlarını gösterir (recursive arama yaptığı için uzun sürer)
```

Bellek kullanımını kontrol etmek için:

```bash theme={"system"}
free -h # Bellek kullanımını gösterir
```

Benzer şekilde htop programı yardımıyla, bellek kullanımı, CPU çekirdeklerinin kullanım yüzdeleri, çalışan process
sayısı ve I/O sekmesinden süreçlerin disk okuma/yazma yüzdeleri kontrol edilebiilr.

```bash theme={"system"}
htop
```

Ağ bağlantısı problemlerinde:

```bash theme={"system"}
ping 1.1.1.1        # İnternet bağlantısını test eder, bağlantı mevcutsa sunucudan cevap alınır
ping cloudflare.com # DNS sunucusu bağlantısını test eder, DNS çalışıyorsa sunucudan cevap alınır
ip addr show        # Ağ arayüzlerini gösterir
```

## 4. Sonuç ve İleri Adımlar

Bu rehber, Gemstone kartınızla Linux dünyasında ilk adımlarınızı atmanız için temel bilgileri içermektedir. Zamanla
daha karmaşık konulara geçebilir, Bash shell scripting öğrenebilir ve sistemin derinliklerine inebilirsiniz.

Unutmayın ki Linux öğrenmek sürekli bir süreçtir. Her gün yeni şeyler keşfedecek ve sisteminizi daha verimli kullanmanın
yollarını bulacaksınız. Gemstone kartınızın tüm potansiyelinden yararlanmak için bu temelleri sağlam bir şekilde
oturtmanız önemlidir.

Herhangi bir sorunla karşılaştığınızda, man sayfalarını, sistem loglarını ve Linux topluluğunun geniş bilgi birikimini
kullanmaktan çekinmeyin. Linux dünyasında her soruna bir çözüm vardır ve bu çözümü bulmak da öğrenme sürecinin keyifli
bir parçasıdır.